ایران, فرهنگ و هنر

جشن نوروز، جشنی برای ستایش آفرینش

نوروز

ايرانيان باستان، فروردين‌ماه را به دليل انواع باورها و سنن آيينی كه در آن وجود داشت،‌ مقدس و محترم در نظر می‌گرفتند و برگزاری جشن‌ها و مراسم و سنن مختلف، اين ماه را گرامی می‌داشتند. مهمترين باوری كه موجب حرمت و تقدس اين ماه می‌شد،‌ اعتقاد به آغاز هستی و حيات كيهان، يا به عبارتی آفرينش جهان در اين ماه بود. از میان جشن‌هایی که در این ماه برگزار می‌شد نوروز تا به امروز در ایران و برخی کشورها به یادگار باقی مانده است.

بمان تا بیاید مه فرودین / که بفروزد اندر جهان هوردین

بدانگه که برگل نشاندت باد / چو برسر همی گل فشاندت باد (حکیم ابوالقاسم فردوسی)

نوروز بزرگترين جشن آئينی ايرانيان از دوران كهن تا به امروز است. جشنی كه نماد جشن‌های بهاری جهان به شمار می‌رود. روايات بسياری درخصوص پيدايش نوروز نقل شده است كه البته اغلب آنها جنبهْ داستانی دارد. بنابراين احتمالاً مهمترين علت پيدايش اين جشن، آغاز بهار، رستاخيز طبيعت و تجديد زندگی مي‌باشد.

 ابوريحان بيرونی علت‌‌های مختلفی برای پيدايش نوروز نقل كرده است كه بارزترين آن نسبت دادن نوروز به جمشيد است. نسبتی كه فردوسی موجب ترويج و شهرت آن شد. به گونه‌ای كه جمشيد پس از برقرار ساختن نظام زندگی و عدل و داد، سر سال نو، روز هرمزد از فروردين به تخت نشست و مردم شادی كردند و آن روز را « روز نو » خواندند.

از سويی ديگر تقارن جشن‌ها و سنت‌های متعدد در فروردين امتياز ويژه‌ای به نوروز می‌داد است. جشن‌هايی كه از بيست و ششم اسفند آغاز و تا اواخر فروردين ادامه مي‌يافت. از جمله جشن‌های فروردگان، جشن فروردینگان، جشن‌های آفرینش (گاهنبارها)، آبریزگان، و سروش روز.

مسأله مهم ديگر در اهميت نوروز، آميخته شدن اين جشن طبيعی با انگيزه‌ها و گرايش‌های آئينی و دينی مردم ايران باستان بوده است. هرچند كه اهميت يافتن نوروز به سبب آغاز بهار، اعتدال هوا، مساوی شدن شب و روز، و تجديد حيات بوده است، اما در طول ساليان متمادی اين عقيده شكل گرفته است كه ماه فروردين، ماه فروهرهای مقدس و جشن ويژهْ آنان است.

ايرانيان باستان بر اين باور بودند كه فروهر نيك درگذشتگان، در زمان‌هايي خاص به ديدار خانمان و خويشاوندان خود به زمين برمی‌گردند. در باور ايرانيان باستان، آدمی از پنج نيرو شكل گرفته است (به گفته اوستا، پنج نيروی مينوی). فروهر يكی از اين نيروها است كه با مرگ تن از بين نمی‌رود. جشن فروردگان توجه به این باور بوده است.

نوروز دو وجه دارد. يكی جشن و آئين و سنت‌ها است و ديگری محاسبه و شمارش روز ماه و سال (تقويم). بنابراين اگر از وجهْ دوم (تقويم) به نوروز نگريسته شود در طی تاريخ « نوروز معتضدی »، « نوروز جلالی »، « نوروز خوارزمشاهی » ميان مردم شهرت يافته‌اند.

در تاريخ از دو نوروز ياد شده است. « نوروز بزرگ » (نوروز خاصه) و « نوروز كوچك » (نوروز عامه). نوروز بزرگ روز ششم فروردين است كه گفته مي‌شود كه مصادف با زادروز زرتشت است. اين روز كه خردادروز نيز ناميده مي‌شده است از احترام و تقدسی خاص بهره‌مند بود و هنوز هم در ميان زرتشتيان جايگاه خاصی دارد. اغلب روايات حكايت از آن دارند كه شاهان و اشراف در پنج روز نخست فروردين به رسيدگی و ديدار با مردم طبقات گوناگون و رعايا مي‌پرداختند و به اصطلاح بار عام داشتند، و ششم فروردين را خلوت مي‌كردند و به خود و خاصان ويژگی می‌دادند.

نوروز بزرگ نوروز ملوك هم ناميده شده است. چراكه جشنی مختص درباريان و خانواده سلطنتی بود. از اين رو احتمالاً نبايد نسبت به نوروز عامه سابقه ديرينه‌ای داشته باشد. چنين مي‌نمايد كه تقسيم بندی نوروز ، به نوروز عامه و نوروز بزرگ تقسيم‌بندی شاهان ساسانی و نظام طبقاتی حاكم در اين دوره باشد.

نوروز بزرگ آمد آرايش عالم / ميراث به نزديك ملوك عجم از جم   (ديوان عنصری)

از اسناد تاريخی چنين بر مي‌آيد كه در دربار شاهان پارسی پنج روز نخستين، نوروز عامه بوده كه شاهان بار عام مي‌دادند و به دادخواهی مي‌نشستند و هدايا از سوی مردم پيش‌كش مي‌شد. سپس روز ششم ويژه شاهنشاه و بزرگان بود. دادخواهی و بارعام در جشن بزرگ مهرگان نيز مرسوم بود.

(منبع : گاهشماری و جشن‌های ایران باستان. هاشمی رضی. انتشارات فروهر)