ایران, فرهنگ و هنر, فرهنگ و هنر

ایران باستان از کهن‌‌‏ترین تمدن‌‌‏های قانون‌‌‏مند

(STR/AFP/Getty Images)

(STR/AFP/Getty Images)

« حقوق بشر زیبا‌‌‏ترین و پر‌‌‏معنا‌‌‏ترین عنوان در ادبیات حقوقی معاصر است … کوروش بزرگ، شاه ایران زمین برای نخستین بار حقوق بشر را در جهان به رسمیت شناخت و منشور آن را نوشت و به جهانیان عرضه کرد و از خود به یادگار گذاشت و امروز سند افتخاری برای کشور عزیز‌‌‏مان ایران به شمار می‌‌‏آید. »

این مقدمه‌‌‏ای‌‌‏ست به قلم استاد « محمود آخوندی اصل » بر کتاب « حقوق بشر در ایران باستان » به نگارش « ربابه عرب بدوئی ».

 در ملل باستانی بین‌‌‏النهرین همواره قانون گذاری و تبعیت از قوانینی که حکمرانان مختلف آن سرزمین وضع کرده بودند از اهمیتی ویژه برخوردار بود.

پادشاهان هخامشی به مسئله داوری  و عدالت بسیار اهمیت می‌‌‏دادند و همواره می‌‌‏کوشیدند مردم با یکدیگر عادل باشند.

یکی از قدیمی‌‌‏ترین متون قانون، با ابعاد ۱۰ در ۲۰ سانتی‌‌‏متر در موزه شرق باستان در استانبول شناسایی شده است. متن لوح به زبان سومری است. در این لوح به مسائل اجتماعی و اقتصادی نیز پرداخته شده؛ از جمله نوشته شده است که « یتیم نباید به ثروتمند التماس کند، بیوه نباید در مقابل زورمند لابه کند، مردی که یک شِکِل دارد نباید در مقابل مردی که یک مینا (۶۰ شِکِل) دارد تحقیر شود… »

در کتاب « حقوق بشر در ایران باستان » آمده است که مهم‌‌‏ترین دوره در بررسی دوره‌‌‏های باستانی، دوره هخامنشیان است که حقوق جزا در آن به خوبی خود را نشان می‌‌‏دهد. قانون و جزا و مجازات پیش از هخامنشیان نیز، که امپراتوری بسیار وسیعی را در بر می گرفته، در دو حکومت عیلام و ماد به طور مستند قابل بررسی است.

اومستد، خاور‌‌‏شناس آمریکایی، به وجود قانون در ایران قدیم تصریح کرده و از جمله در تاریخ شاهنشاهی هخامنشی نوشته است : « در این زمان سندهای بسیاری، مانند وام‌‌‏های بذر، خوراک، نقره و قرارداد‌‌‏های معمولی بازرگانی، فروش زمین، ملک یا خانه یا کشتزار‌‌‏ها و اجاره نامه برای آن‌‌‏ها و رسید و پرداخت اجاره بها، صورت اسامی رعیت‌‌‏های وابسته به زمین‌‌‏های زراعتی بزرگ و معاملات با آنها،صورت اسامی روستاییانی که به طور آزاد کار می‌‌‏کردند، و موارد بسیار دیگر از این قبیل دیده می‌‌‏شود. »

دادگستری در دوره هخامنشی :

 در کشور ایران قبل از اسلام قوانین و مقررات و اصولی برای تنظیم امور اجتماعی و قضایی افراد وجود داشته که پایه اصلی آن‌‌‏ها را باور‌‌‏ها ، عادات، سنن و رسوم ملی و فرمان‌‌‏های پادشاهان و قواعد مذهبی تشکیل می‌‌‏داده است.

در این کتاب آمده است که پادشاهان هخامشی به مسئله داوری  و عدالت بسیار اهمیت می‌‌‏دادند و همواره می‌‌‏کوشیدند مردم با یکدیگر عادل باشند.

پادشاه، بالاترین مقام قضایی بود. گویی قوه مقننه و قضاییه و مجریه در دست آنان بود و اراده آن‌‌‏ها در هر مورد موجب وضع قوانین و ایجاد نظامات و مقررات می‌‌‏شد و این اراده به صورت فرامین ظهور می‌‌‏یافت. هر چند که این اراده هیچ گاه از حدود مصالح و سنت‌‌‏ها، رسوم، سوابق، عرف و عاداتی که حکم قانون را پیدا کرده بود، خارج نبوده است. با اینکه شاه حق قانون گذاری داشت، این حق جز در راه نفع عمومی و خیر و صلاح مردم و حفظ امنیت و انتظار و استقلال مملکت صادر نمی‌‌‏شد.

شاهان هخامنشی همواره توجهی مخصوص به دادگستری و اجرای عدالت داشتند. کوروش کبیر عقیده داشت : « رفتار پادشاهان با رفتار شبان تفاوت ندارد. چنان که شبان نمی‌‌‏تواند از گله‌‌‏اش بیش از آنچه به آن‌‌‏ها خدمت می‌‌‏کند چیزی بردارد، همچنان پادشاه هم از شهر‌‌‏ها و مردم همان اندازه می‌‌‏تواند استفاده کند که آنان را خوشبخت می‌‌‏سازد و وسیله سعادت آن‌‌‏ها را فراهم می‌‌‏کند. »

پروفسور گیرشمن در کتاب « ایران از آغاز تا اسلام » نوشته است :« کوروش همواره در برخورد با دشمن بلند نظر بود و به طرف او دست دوستی دراز می‌‌‏کرد. »

در این کتاب آمده است که « به راستی اگر همه الواح گلی خزانه تخت جمشید خوانده و ترجمه شود و باستان‌‌‏شناسان با همین علاقه و کنجکاوی پرده از اسرار کهن ایران بردارند، دیری نمی گذرد که چهره تمدن عالی ایران در نهایت کمال رخ می‌‌‏نماید و عظمت آن تمدن دنیا را به تحسین و ستایش بیشتر وا می‌‌‏دارد. »

برگرفته از کتاب حقوق بشر در ایران باستان، تحقیق و نگارش ربابه عرب بدوئی